Spurmentandu ũa anténa

Las pequeiñas anténas son las que you gustu muitu de fazer. Aquesta ultima que fize chama-se aniêllu ou loop an inglés. Aqueste aniêllu, dafeitu an cobre, yê mui pequeiñu, pus cabe ne la manu, mas que cume'l védes tamiên fui feitu cun tubus biên gordus. Ides a rir, son tubus de l'auga ! Que mas da, yê metal anton no ?

 F4EOB (you) sternandu l'anténa...

La mellor maneira de sternar ũa anténa y de ver s'eilla funciona yê de la spurmentar quandu hai un cuncursu de radiu. Si, nos, lus radioamadores tenémus cuncursus de radiu onde tenémus que falar cu muitas outras staçones y yê mellor se stan loinge, pus da mas puntus ! N'aqueste ultimu sabadu, eiqui an França, teniêmus un cuncursu que yêra "la coupe du REF".

 L'anténa dafeitu an tubu de l'auga !

Antes que vaya mas alantre tengu que vus dezir que nunca tube suôrte cu'l cuncursu este y que nunca catei muitas staçones. An fin, tamiên al sitiu que you sculli tenie muita giênte nu sabadu y fui cumplicadu de fazer radiu d'eilli. Mas d'alguns cuntatus si cunsegui fazer y anté houbie lus mius amigus de Burdeus. Dende Paris y an VHF nun yê ũa couźa de to'lus diês. 

Anton quei ? L'antena ? Home! Pus paréce que si funciona, hai que la spurmentar un poucu mas nun proximu cuncursu !

Cicuiru un llugar prestoricu (2)

Cicuiru yê un llugar onde hai d'abondus funchacus. Hoije vémus d’alguns eiźeladus que se puôden achar an puyales ou an peiñas. Nu lus sei anterpretar y apénas vus lus ansinu a mode que quédan eiqui rejistadus antes que pur adrégu seyan çtruidus cume acunteciu a la peiña cu'las piźadicas dal nuôssu señor, de lus buis y las rudadus dal carru... cume falaba d’antes la giênte an Cicuiru. Las rudadas tal cume la giênte me cuntou paréce-me que yêran naturales, cume a mode de dous filones brancus. Yê ciêrtu qu'açpuis aquesses dous filones furun anterpretadus pu'lus antigus cume rudadas deixadas pu'l carru d'un dius celeste.

 Funchacus n'antrada d'un triatu

Quatru grandes funchacus n'un puyal

 Un funchacu mas grande na peiña'l Mulinicu

 Dous funchacus n'ũa pequeiña piêdra llastra d'ũa paréde

 Un de lus mas grandes funchacus que tengu vidu pur'ende na peiña'l Mulinicu

 Trés funchacus n'ũa piêdra d'ũa paréde

Uitu funchacus

Cicuiru un llugar prestoricu (1)

Vengu hoije eiqui c’ũa séria d’amostras de las gravuras prestoricas achadas an Cicuiru. Las piêdras an que las tals gravuras tsan perźentes furun traidas al llugar ya hai muitu tiêmpu pu’lus nuôssus abos ou viźabos. Aquessas piêdras furun uźadas pra fazer puyales ou murus de las huôrtas.

Aquestas gravuras nun son gravuras mudernas, mas si antiguas, c’un minimu de 2000 añus d’eidade y reperźentan couźas ligadas cun cultus mui antigus, no cristianus, y cumplicadus pra splicar.

To’las gravuras qu’ancuntrei y studei ténen lu que chamamus an mirandés funchacus ou cazoletas an spañolu y covinhas an purtués. Sabes hoije an die qu’aquestes funchacus ténen un minimu de 2000 añus d’eidade, que yêran gravadus ne las piêdras llastras y outra peiñas dal campu. Lus funchacus ténen un codiyu biên special qu’inda naide sabe splicar de maneira ciêrta. A las vézes paréce que quiêran amostran las streillas dal ciêlu y outras vézes un caminu ne la piêdra. A las vézes, lus funchacus stan ligadus antre eilles y muitas vézes stan eiźeladus.

 Ũa de las gravuras de Peñafaciel

 

Aquesses funchacus ténen s’achadu an França, an Eitalia, an Spaña, an Irelanda y an d’outras partes dal mundu. Pur eiźemplu pudémus ver aquesta gravura ya mui famoźa an Spaña que yê la de Peñafaciel an Llion, llougu an frente’l Telenu. Al Telenu yê ũa muntaña que sta llougu atras la Senabria y lus nuôssus antigus pensaban qu’eilli yêra la caźa dal dius de la guérra.

Cume’l pudeis ver, la gravura yê ũa mistura de funchacus y de traçus an forma de circlus que fazen cume un caminu fechadu; un labrintu.

Lus labrintus son outru tipu de gravuras que s’acha muitu an Galizia y pur acaźu nunca lus hei vidu an Tiêrras de Miranda.

De restu an Llion, zde 2008 se nu m’angañu ten-se tubidu eilli un gran antresse pur varius sitius prestoricus onde s’achan aquesses tals funchacus. Y aparéce muitas vézes articlus nal Diario de Leon que falen d'aquessas çcubiêrtas.  Deixu vus eiqui’l blog de Miguel Angel Gonzalez pra que tengades mas anfurmaçones.

Turna-mus agora a lu que you vus querie ansinar. Yê ũa piêdra llastra que fui anstalada de piês n’antigu cabañal que yêra dals mius abos de Cicuiru. Dizen que fui miu abo que la truxu eilli y que l’habie idu a buscar alla riba, al piê de la Raya, ne las Tiêrras de Marie. La piêdra llastra fui curtada pra serbir de muru fruntal.

   La peiña llastra dal cabañal

La piêdra ten la gravura d’ũa cabra brava y an vuôlta d’eilla hai 8 funchacus que ven dal curaçon de l’animal anté la sue cabéça. Puôden tamiên s’achar mas funchacus, ménus veźibles y mas pequerricus als piês de l’animal. 

Vista de la ruôdra de lus 8 funchacus cu'l sol de la pur mañana

 

A las cuôstas de l’animal pudémus ver muitus tracicus, a mode d’habéren picadu la piêdra, assi cume pra zeñar d’algu que caye an riba la cabra. Ne la parte anferior de la piêdra tamiên s’achan mas traçus, muitu mas grandes y an numaru anferior. Pur fin tamiên achamus ũa pequeiña cruç biên simétrica (nun yê ũa cruç cristiana).

 Zéñu de las gravuras feitu pur mi

Scalla’l mas antersante que se puôde ver n’aquesta piêdra, a nun sé la cabra, son lus funchacus mas grandes que parécen ansinar un caminu ourientadu qu’ampéça dende’l curaçon de la cabra. Pus aende, cume se puôde ver, al funchacu sta cume ourientadu pra baixu c’un tracicu qu’apunta pa’l chanu. 

 Funchacus ourientadores

Seguindu aquesse caminu achamus al quintu funchacu c’un tracicu al pa riba. Nun sei biên cume splicar aquissu, scalla quiêr amustrar un “caminu de vida” ou de reźureiçon. Onde ũa couźa caye al chanu y açpuis torna a vevir. Al zeñu sta feitu a mode d’ũa ruôdra; reperźenta un ciclu.

Ya fai añus que pur adrégu, a la vézes ansinu aquesta gravura a Cicuiranus y la respuôsta yê “issu fui tou abo que lu fizu”, ou “oh ! Mas issu serie un pastor pra passa’l tiêmpu...”

Pus pudeis tené la certéza que miu abo nun iba a passa’l tiêmpu a zeñar aquissu, y yê tamiên biên claru que fui un pastor que zeñou aquissu, pus un angeñeiru nun serie ! Fui un pastor si, mas nun fui pra passa'l tiêmpu, yêr'un pastor cuinecedor de la sue religion y que veviu ende hai scalla mas de 5000 añus !

D’eiqui a poucu, mas pra ver, purque la verdade yê qu’hai mas...

Splicaçon de chamadeirus : Lus Cubus

Lus Cubus/Als Cubs stan antre Samartinu y Cicuiru, ya mas pa’l lladu de Samartinu, anque haba giênte de Cicuiru qu’alla ten prédius. Lus cubus stan acerca de la ribeira Matancia. Anté hoije naide ten screbidu suôbre aqueste chamadeiru y anton aperpongu you ũa pussible splicaçon.

Nunca houbu mulinus nals Cubus y l’ourige dal chamadeiru nun ten nada a ver cu’lus cubus dals mulinus. Y s’un die houbu alla mulinus anton al chamadeiru tenerie la palabra « mulinu » ou un derivadu cume yê’l caźu an Cicuiru cu’l Mulinicu ou an Samartinu cu’l Mulinu la Raya.

Para mi, Cubus ven dal sturianu cubus que ten al meźmu sentidu qu’an mirandés quandu se trata d’un mulinu, mas que tamiên ten al sentidu de curména. Hai varias maneiras de dezir curména an sturianu : caxellu, cubu, truébanu, trou, ernu y cortixu. Aquessa ultima palabra sendu mui asparcida a la mirandéźa curtiçu que tamiên s’uźa pra falar d’ũa curména. Yê anton biên pussible que curména, tamiên dantes se dezissa cume an sturianu cu’la palabra cubu y que purqu’eilli la giênte tenie las curménas punirun-l nome de Cubus (Cubs an samartineiru). Al ribeiru Matancia eilli acerquita serie un bun sitiu pra las abeillas pudéren buer y andaran an froles biên mundadas y frescas durante la primavéra y’l branu. De restu, hai que dezir qu’an Cicuiru tamiên hai outru chamadeiru ligadu cu’las abeillas y que ten’l nome de “Curménas”. Mas tamiên tengu que vus dezir que nun achei testemuñas suôbre la perźencia ou no de curménas nals Cubus. Issu anton ya serie de ya muitu tiêmpu.

Buracu dal Mouru

Buracu dal Mouru de Freixenoźa

 

Hai an Freixenoźa un buracu mui asparcidu cu’l buracu qu’hai nela mina d’ouru de Pino del Oro an Aliste. An Freixenoźa yê cuinecidu cume buracu dal Mouru y an Pino del Oro cume sendu la sepultura del Moro. Achu qu’aquesta ultima fui feita pra llava’l minériu. Pra que servirie l’outra de Freixenoźa ? Mistériu !

 

Sepultura del Moro an Pino del Oro

Achei'l retratu dal buracu de Freixenoźa nal llibro "Estudos Mirandeses" de José Francisco Meirinhos que pudeis achar aende.

Turnou'l J-Track 3D !

J-Track yêra un purgrama anfurmaticu, ũa Applet cume se custuma dezir, que permetie vé la meyor parte dals satelitus qu’andan an vuôlta la tiêrra. Al purgrama, solu funciona pu l'anternéta. So qu'hai uns añus atras la NASA deixu de dar funcionamiêntu a la paigina de l'Applet y'l purgrama deixu de funciunar.

De restu hai uns méźes atras la NASA dixu que punarie outra véç l purgrama an lliña... y ya sta ! Ende pudeis lu ver.

Lus satelitus an vuôlta la tiêrra cun J-Track 3D

Lu que yê purreiru cun J-Track 3D yê que pudeis ver l'orbita de muitus satelitus qu'andan an vuôlta la tiêrra. Cume pudereis ver hai d'alguns que ténen ũa orbita mui circular, ya d'outrus ténen la bastante eilética tal cume'l satelitu qu'amostru ende nal retratu. Yê'l satelitu XMM-Newton feitu an França y que studa lus rayus X que vénen de las streillas. La distancia entre'l satelitu y la tiêrra yê nu minimu de 7000 km y nu maximu de 120000 km ! Outru satélitu assi yê'l CXO que tamiên yê dals que studa lus rayus X.

Dende cu'l J-track 3D qui'que pudémus ver ? Pus pudémus ver qu'hai quatru categories de satélitus :

-Lus d'orbita baixa, an vuôlta de 700 km. Yê la "nubrina" que se vei mui arrimada a la tiêrra.

-Lus GPS qu'andan a uns 20000 km. Nun son muitus, son aqueilles que se véyan afuôra d'aquessa "nubrina".

-Lus géostacionarius ou géostacionairus que stan a uns 36000 km y que forman aquele aniêllu an vuôlta l'eiquador.

-Y pur fin lus d'orbita eilética que son uns pouquechicus; son satelitus centificus.

Que vus agrade'l J-Track 3D !

Ya cayiu ARISSat-1

Ya cayiu onte pu'la mañana al satelitu ARISSat-1. Paréce que l'ultimu radiuamador an l'haber scuitadu fui un ruçu ende pu'las 8h42, mas ya s'houbie mui mal. La ultima telemetrie fui arrecebida nal Japon y andicavan que la temperatura andrentu dal satelitu ya passava dals 88°C ! Yê claru que pouca eiletronica rejiste a tal temperaturas.

Las miês ultimas pervizones tamiên davan ũa cayida pra'l die 4 a la nuite ou anton l die 5 pu'la mañana. Paréce anton que fui'l die 4 pu'la mañana. De restu cunsegui oubir la ultima passaige pu l'Ouropa que fui nal die 3 ende pu'las 16h50 horas de Purtual. Açpuis nu se turnou ya a oubir.

 Pervizones de l'altura d'ARISSat-1 y altura rial

Houbu un cuncursu an Outubru pra tantar adeviñar quandu s'iba a cayir ARISSat-1 y you habie pervidu la cayida pa'l die de Reis, solu tube dous diês d'erru ! Mirai aende'l graficu ! Assi ya pudeis ver cume yê cumplicadissimu de saber quandu vai a cayir un satelitu. Depende de muitas couźas y inda stamus mui loinge de saber cume calcular aquissu todu !

Deixu-vus eiqui dous vidius que gravei, un an Cicuiru nal die 2 de Janeiru y l'outru nal die 3 quandu staba de viaige de vuôlta pa'la França.

Bun Añu Nuôvu !

Un Bun Añu Nuôvu y que viva la cacharrada, lus radius y las anténas ! Conchu !

Ũa cunversa a falar de satelitus

-Quandu vai a cayir aqueste nuôssu satelitu ? Aquele an que tu mus faleste l’outru die ? Al ARISSat-1.

-Pus... buôna pergunta !

-Mas mira. Lu que ten graça n'aquessas couźas dals satelitus yê que quandu son travadus pur l’aire van inda mas depriêssa ! Si home !

-Conchu ! Anton quei ? Qui’que dizes tu... ? Quantu mas un trava mas un vai depriêssa ???

-Bon, la respuôsta yê que se sodes un satelitu pus tal couźa acuntéce.

-Bah ?

-Si pus deixa-me que te splique…

-Bon, pus un satelitu quandu sta a ũa altura superior als 500 km sta ya quaisque nal spaciu baziu y arrecibe pouca travaige. Se’l satelitu stubira a ũa altura muitu mas baixu, ala, pus uns 300 km, anton aende si que vai a star biên travadu pu l’aire que ya sta preźente meźmu a ũa alture assi tan grande.

-Anton quei ? Al satelitu yê travadu, no ?

-Pus la verdade yê que no...

-Anton deziste-me que...

-Aspéra conchu que nun acabei...

-Bah vota alla anton...

-Quandu’l satelitu yê travadu pus perde einergie. Einergie que se trasforma an calor, dende’l satelitu cai un pouquechicu, mas quandu cai acunchega-se un pouquechicu mas de la Tiêrra. So que...

-Bah, so que quei ?

-So qu’houbu un die un tiu que se chamava Newton y qu’achou dalgũas leis fizicas y ũa d’eillas diç que quandu mas acerca sta un cuôrpu, al nuôssu satelitu, de la Tiêrra pus mas depriêssa vai ! Anton d’un lladu yê travadu pu l’aire, lu que fai cayi’l satelitu. Mas pur outru lladu cume sta mas acerca de nos, al campu graviticu aceléra-lu outra veç…

-Boh ! Agora si que me la calleste !

-Si pus al resultadu yê que quantu mas acerca de nos sta mas aceléra, mas cume l’aire yê cada véç mas densu anton cada véç s’acunchéga mas de nos, anté...

-Anté quei ?

-Pus anté que l’aire seya tan densu que l’einergie perdida, perdida pur calor aumenta la temperatura dal satelitu anté que se pong’arder !

-Y arde méźmu ?

-Ah mai ! A la velucidade que vai, mas de 7 km/s... arde cume lleiña séca ! Nurmalmiênte, un satelitu nun pûode sta a ũa altura anferior als 78 km. Y un satelitu que sta a ũa alture de 100 km nun ten mas que dalgũas horas de vida. Agora ya sabes no ?

-Pus, home no, qu’inda nun mus dezis-te quandu vai a cayi’l satelitu esse... ARISSat-1...

-Pus ende tube que llançar dalguns mudélus de calculus y ya te digu que nun fui façel. Magina agora se you te digu que’l sol tamiên mudefica la densidade de l’air ! Pus yê verdade ! Mira qu’a las vézes pon-se a vutar chamas grandotas cume un mellon d’uôlmus seguidus... Y ya te digu que quandu aquesta einergie toda chéga anté nos pus fai ũa barafondia ne l’atmosféra que vaya vaya...

-Coiru !

-Si home ! Y tal couźa acunteciu hai un més atras. So que quandu you fiç lus purmeirus calclus ende pu’l  méyu d’outubre todu stava biên y dava-me que’l satelitu iba a cayir pu’l die 4 de Janeiru dal 2012.

-Y anton ? Nun cai n’aqueste die ?

-Pus quandu’l sol assi se puju. Ha vutar chamas y tal… fizu tantu qu’aumentou la densidade de l’air y’l satelitu quedou muitu mas travadu que lu que you habie pervistu. Fiç outra véç al calclu y ende dou-me qu’iba a cayir ende pu’l die de Natal.

-Bah... ũa sumanota mas cédu anton !

-Si, so que cume’l sol açpuis acalmou un poucu ya bastante anté. L’aire quedou ménus densu y arre qu’arre que’l satelitu ya stava outra véç ménus travadu cume dantes.

-Mas anton si vai a cayir pu’l die 4 ?

-Pus home, no... ya que cayiu mas que lu pervistu quandu’l sol mandou aquestas chamas todas que agora paréce que vai a cayir ende pul die 30 d’aqueste més...

-Bah... anton solu son 5 diês d’erru a vistas dal tou purmeiru calclu.

-Mira eiqui te deixu un graficu pra que veyas cume son las couźas. Las curvas de culor son las defrentes pervizones que fiç y las strellicas vurmeillas yê lu que curresponde a l’altura rial dal satelitu. Cume ya pudes ver paréce que vai pu’la curva laranja...

-Bah afinal nun tumémus al café ?

-Si vota alla que tengu un dulor de cachimonia cu’las tues storias... Hui…

ARISSat-1

ARISSat-1 que yê tamiên cuinecidu pur KEDR yê l’ultimu satelitu radiuamador que fui llançandu d’aculla l’ISS al passadu die 3 d’agostu. Eiqui teneis un retratu dal satelitu ya n’ISS cu’l cumandante Dimitri Kondratyev. Pra llançar un satelitu dende l’ISS yê bastante facel. So yê agarra-lu y sali cu él pa’l spaciu ! D’ũa veç alla fuôra solu yê llançar al satelitu cu’la manu, cume se na tiêrra stariêmus a llançar ũa bola.

 Dimitri Kondratyev y'l ARISSat-1

Yê’l que pudeis ver aende n’aqueste vidius que pongu a seguir. Anfeliçmiênte quandu fui llançadu, lus astronautas squecirun-se de ligar ũa de las antenas, dorun-se decuônta y açpuis antrorun-lu outra veç. Mas cume nun achorun la segunda antena, pus salirun outra veç cu él y llançorun-lu. Anté hoije nun se sabe que sumiciu llevou aquella antena ! Y un de lus trasmissores UHF quedou pur funciunar. Hai que ver tamiên cume lus cusmunautas tratorun'l satelitu; a tombus d'un lladu par'outru ! Vei-se biên que nun yêra un satelitu de grande cumenencia ! Solu yê oubir lus angeñeirus de la staçon de cuntrolu an baixu na tiêrra : "Ay! Lus painéles... cuidadu cu'ls painéles sulares !"

Aqueste satelitu ten dues maquinas fetugraficas que mus sacan retratus de la tiêrra. Lus retratus son açpuis mandadus pur ondias de radiu an VHF. Al satelitu tamiên lliêva gravaçones de giênte moça y de ninus dal mund’anteiru a falar ne la lliêngua d’eilles. Falan de lu qu’eilles gustan, de paç, de lus amigus, de la radiu,... Y pudémus anton tamiên scuitar aquessas gravaçones. ARISSat-1 yê anton un satelitu eiducativu purque permite a muitus alunus de scuôlas pu’l mundu d’arrecebir eimaiges de la tiêrra y vozes d’outrus alunus cume eilles a falr de couźas y d’outras. You, pur mi, passei horas an setembru a scuita'l satelitu y a gravar aquestas vozes todas !

 

Un dals retratus de la tiêrra que you arrecebi d'acullarriba'l satelitu quandu staba a 350 km d'altura

Mas al satelitu ya vai nal fin de vida. Pus quandu fui llançadu staba a ũa altura de 370 km, mais ya hoije passou pur baixu lus 300 km. Y dende cada veç vai baixandu mas y mas purque cada veç l’air yê mas densu y trava’l satelitu. Segundu lus mius calclus eira cayir pur vuôlta dal die de Natal... son couźa de la vida. Mas inda lu que sperémus yê que mus mande retratus anté’l fin, y ya quéda poucu !

Purmeira Jeira de moçus Ambestigadores dal Valle'l Douru

Vai a oucurrer la Purmeira Jeira de moçus Ambestigadores dal Valle'l Douru an Çamora nals dies 16, 17, y 18 dal mes d'Avientu (Nuvembru). Mas anfurmaçones aende.

Cayida d'un restu dal Fengyun 1C

Eiqui vus vengu a anfurmar de la pussible cayida d'eiqui un ou dous diês d'un de lus restus dal Fengyun 1C çtruidu an 2007 cume ya vimus de l'outra veç. Un de lus mudélus cu'l qual traballu agora diç que puôde cayir mañana, mas nada de biên ciêrtu.

Lu que sei yê qu'aqueste restu dal Fengyun 1C ten perdidu 123 km d'altura an solu 12 diês ! Y ya'l mui mudélu matematicu daba ũa cayida pra hoije. Y hoije paréce que solu caye mañana ou scalla passadu. De restu mantengu-vus anfurmadus suôbre l'assuntu.

Eiqui vus deixu'l graficu de l'altura d'aquesta broça spacial ne lus ultimus diês (hoije die 315 de l'añu). La broça sera çtruida pu'la densidade mui ampurtante de l'air n'ũa altura de 78 km. Cume'l pudeis ver, la broça sta a 260 km, mas d'eiqui an poucas horas vai a cayir de maneira brutal purque entra n'un air cada veç mas densu.

FENGYUN 1C

Fengyun 1C yêra un satelitu xinés que fui çtruidu an 2007. Yêra un satelitu que fazie parte de lus Fengyun y que servie pra sabé lu tiêmpu qu’iba a fazer. Se daban auga ou sol, lus xinéźes sabiên-lu cun aquesse satelitu y d’outrus qu’inda funcionan.

 Un satelitu dal tipu Fengyun 1

Al Fengyun 1C fui çtruidu durante ũa spriença de lus xinéźes. Queriên saber se yêran capazes de çtruir un satelitu ! Lu que fazirun yê que m’andorun un fugueton que llibertou anton ũa carga. La carga yêra lu que se chama un micil cinéticu, nun tenie nada pra spludir. Dende aquesse micil cinéticu fui anton pustu ne la orbita dal Fengyun 1C mas an sentidu cuntrariu de tal maneira que batissen un cu l’outru. Fui anton assi que’l satelitu fui çtruidu nal die 11 de Janeiru dal 2007.

Hoije d’aquesta çtruiçon hai un sin numaru de restus que van vulandu pu’l spaciu. Diç la NASA qu’hai uns 2841 cachus dal satelitu spalladus pu’l spaciu. Uns mas altus qu’outrus, y uns cachus ya van cun vida pu’l spaciu que se sta a ancurtiar muitu. Dende you pensu que fui la cayida d’un d’aquestes restus dal Fengyun 1C que vi la sumana passada. Dende tamiên pensu que mas restus eiran a cayir d’eiqui ũas poucas sumanas... ya verémus.

ROSAT cayiu onte a la nuite ?

Onte a la nuite dende Paris vi cayir un satelitu que deixu un rastru mui biên visible nal ciêlu an direçon dal Sul. Yêra a las 19h06 UTC, venie de mercar ũas couźas y quandu salie dal cumerciu aparciu aquesse rastru pu’l ciêlu. Un rastru brancu y de color naranja pu’las bordas. Açpuis al rastru partiu-se an très cachus a mode d’uns rastricus mui curtius que llougu zaparcirun. 

Yêra un rastru mui asparcidu cu’la cayida d’un satelitu purque la punta dal rastru iba mui debagar, durou uns diêç segundus y nun yêra ũa streilla cadiênte de las que vémus quaisque to’lus diês purque'l rastru apénas se vei nada mas qu'un ou dous segundus !

Yêra pervistu que’l satelitu ROSAT cayisse antre lus diês 21 y 23 d’aqueste més. Yêra ou scalla inda yê, un satelitu de 2400 kg que serviu pra studa’l ciêlu y scubrir nuôvas streillas. Anton cayiu ou nun cayiu ?

34 añus pu'l spaciu !

Nal passadu die 5 de setembru fizu 34 añus que la sonda Voyager-1 fui llançada. Yê l’oujetu feitu pu l’home que sta’l mas loinge de la tiêrra. N’aqueste tiêmpu todu la sonda andou cerca de 116 UA (Ounidades Astronomicas). Hai que saber qu’ũ ounidade astronomica curresponde al caminu d’eiqui anté’l sol, dende son uns 150 mellones de km. Y la sonda ya fizu l’eiquivaliênte de 116 vezes l caminu, ou seya, maginai biên, cerca de 17500 mellones de km ! Pus vai a ũa velucide de 3.5 UA pur añu...

Voyager-1

Aquesta sonda ten ũ armana que yê Voyager-2 y que fui llançada nal die 20 d’Agostu dal méźm’añu. Cada ũa ten un péźu que ronda lus 800 kg, lu que yê muitu. Maginai mandar un péźu d’aquestes pa’l spaciu ! Las sondas ténen varias anténas, ũas que sirben de cator de plaźma y ũa parabolica pra mandar lus dadus anté la tiêrra. Habie mas strumiêntus pra fazer medidas cume un mañétrometro, un detetor de rayus coźmicus, varius recetores de radiu y mas aparatus pra’l studu la lluç : un spetrometru, un anterferometru y un fotopolarimetru.

Las sondas teniên cume oujetivu studar las pranétas de gas cume Jupiter, Saturnu, Uranus, Neptuniu y to’lus satelitus naturales d’aquestas pranétas (un d’eilles chama-se Miranda que yê un satelitu d’Uranus).

Acunchegamiêntu anté Jupiter de Voyager-1 

Atualmiênte las sondas stan tan loinge que yê peciźu asperar quaisque 30 horas antre’l tiêmpu que se manda ũ orde y’l tiêmpu que s’arreciben lus dadus. Lus dadus arrecullidus hoije an die ténen a ver cu’la medida dal campu mañéticu solar, al studu de l’air solar, y’l studu de sinales de radiu d’ourige natural.

Cada sonda ten l famoźu discu d’ouru que yê un discu cun dadus suôbre la tiêrra, gente a falar, berullus y muźicas. Yê se pur adregu las sondas cayen an manus d’outras gentes dal spaciu... nunca se sabe !

Al punticu azul yê la nuôssa Tiêrra !

La sonda Voyager-1 queda cuinecida pu’l retratu que sacou de la tiêrra an febreiru de 1990 quandu passu a cerca de Neptuniu, a uns 6400 mellones de km d’eiqui. Vémus un punticu azul a chapuçar n’un rayu de lluç dal sol, pus aende stamus nos !



Las ultimas passaiges de nuite de l’ISS

Las nuites caliêntes dal més d’Agostu dorun-mus pra ver l’ISS, la staçon spacial anternational dende Cicuiru y de que maneira ! Méźmu mui clarica. La staçon tamiên yê cuinecida pu’l nome de Zarya, qu’an Ruçu quiêr dezir allevantar de sol purque fui la purmeira parte dal sistéma que se mandou pa’l spaciu.

Tengu que vus dezir que la staçon nun ten alla lluzes qu’allumbran pra nos y se la vémus yê purque la lluç dal sol bate n’eilla ! Y a las vézes yê angraçadu de vé-la scapa-se nal conu de selombra de la tiêrra, yê claru qu’aende zaparéce purque ningũa lluç dal sol bate n’eilla. La véç an que ficou mas guapa fui na sigunda a la nuite quandu you la vi allebanta-se a Norte y meté-se nu siête striêllu, aende fui spetacular de ver aquessa streilla tan brillante cruzar cun aquesse grupu antiquissimu de strellicas !

 Distilador de lus meijus de l'ISS para arrecuperar l'auga

retratu NASA

Sabeis a que velucidade anda la staçon ? Pus a 7 km/s ou séya 25200 km/h !!! Da ũa vuôlta al mundu an 92 minutus ou séya que da ũas 15 vuôltas pur die a ũa altura média de 385 km ! Mas la staçon nun ten siêmpre lus mutores ligadus, nun va’la péna purque d’ũa véç acullarriba la velucidade d’un oujetu yê determinada pu’las leis de Képler y nada mas ! Hai que dezir qu’a uns 400 km d’altura, l’atmosféra inda yê biên densa y poucu a poucu la staçon yê trabada, perde velucidade y caye d’uns metrus a cada tornu. Calculei you que caye de 2.4 m pur tornu. Yê pur issu que de vézes an quandu lus mutores son acendidus y la staçon chube outra véç d’alguns kilontrus.

Simulaçon cu'la calculadora de las passaiges de l'ISS pu'l mundu

Anton eiqui vus deixu las horas que you calculei cu’la mie calculadora centifica de las ultimas passaiges de la staçon pu’las nuites de branu nal ciêlu Cicuiranu :

Die 1 :

20h44-20h52 allevantar NO, deitar SO, eilevaçon maxima : 70°

22h20-22h26 allevantar O, deitar S, eilevaçon maxima : 9°

Die 2 :

21h22-21h30 allevantar O, deitar S, eilevaçon maxima : 20°

Die 3 :

20h24-20h32 allevantar O, deitar SE, eilevaçon maxima : 45°

Die 4 :

21h02-21h06 allevantar O, deitar S, eilevaçon maxima : 10°

Para qu’un astru se véya biên, ten que tener pu’l ménus ũa eilevaçon de 10°, lu que fai que la segunda passaige dal die 1, y la passaige dal die 4 seran cumplicadas de ver. Tamiên todas aquessas ultimas passaiges acuntécen-se llougu açpuis que’l sol se deita, lu que fai que pussiblemiênte la staçon nun sera tan brillante cume de las outras vézes ya que la nuite nun quedara inda biên scura. Que vus agrade !

La mie staçon de radiu CT2JTZ

Yê cumplicadu pra mie de falar an mirandés nal que trata dal radiu. Pus sou l'unicu radiuamador que fala mirandés y las palavras nin siêmpre me bénen cume debe ser. Issu fai-me pensar ne lu que dezie'l padre Mouriñu que'l mirandés, anque tubisse pusseblidades, nun yêra pa'l deixar salir dal sou sitiu : la casa y la nuôssa giênte. Dende cuntinu a pensar un poucu defrente, nal sentidu que sera talveç pussible de falar cencia an mirandés. Ya qu'hoije vai habendu ménus pastores y mas angeñeirus... ala ! Ala !

La bumbiêlla qu'allumbra siên star ligada !

Aquesse vidiu qu'eiqui pongu tamiên puderie ser magiya, mas anfin nun yê. Purque aquissu yê cencia biên cuinecida !

Eiqui amustramus cume un campu eiletricu fuôrte puôde acender ũa bumbiêlla cun gas de néon. Yê un simples fenomenu d’eiyonizaçon dal gas :

-Un fuôrte campu eiletricu arranca eiletrones a las muléculas dal gas.

-Aquesses eiletrones entran an cuntatu cu’l mercuriu y purduzan ũa lluç d’ultravioletus

-Aquessa lluç yê açpuis trasformada an lluç mas branca cun matérias fluorecentes.

Al campu eiletricu yê'l trasmitidu pu l'antena c'ũa putencia de 100 W n’ũa frequencia de 7 MHz.

La vara de l'auga : cencia ou magiya ?

Quand’ũa pessona vei couźas feitus pur outrus y que nun puôde splicar anton siêmpre se puôde dezir que fui pur suôrte (fui un callar !) ou que fui pur istu ou pur aquillu que cunseguiu.

Mas quand’un centificu que nun acreditaba n’ũa couźa, que la spurmenta y que cunsigue un reźultadu poźitivu siên tener splicaçones anton ende yê que sta tode’l purbléma.

Y fui lu que m’acunteciu s’outrudie quandu Eiloi m’ensinou a achar auga c’ũa vara de negriêllu (uôlmu). Dende fazimus muitas mas sprienças que nun deixarei d’eiqui cuntar para que la giênte tamiên spurmente aquessas couźas. Mas a final, purqui’que se retuôrce la vara toda al p’arriba ?

Campu eiletricu ? Campu manéticu ? Stamus a ambestigar. Pur anquantu deixu-vus eiqui dous vidius de lus nuôssus purmeirus ansayus an Cicuiru. De bréve mas nuticias ! 

La Pruma y l'Aradu

 Cadernu reviscadu

LA PRUMA Y L’ARADU

La pruma rabiscandu yê miu aradu

Al papel rabiscadu, la sementeira

Gañandu’l pán pur Dius abençoadu

Vou traballandu assi la mie jeira.

Solu Dius sabe lus martírius y cuidadu

Na sembra i amañu d’ũa lleira

D’eideyas sembradas n’ũa arada!

Pur ciêrtu nun hai mayor canseira.

Reilla de pruma, rasga mas y fondu

Siên miêdu dal papel seis ciêntas vezes,

Qu’a las vezes ũ’eideya bira’l mundu.

L’eideya quebra’l nuôlu de mil revezes

L’eideya assuca la tiêrra y mar purfundu

L’eideya fizu heiróis lus pertueźes.

 

 

 Doutor Antenas

Eicliç de sol die 4 de Janeiru

Mañana die 4 de Janeiru cumeçaremus l'añu c´ua eicliç de sol. A las 10h00 al sol quedara tapadu a 60%, mas cume mañana tenaremus nubrina... pus nun veremus nada...

YA STA !

Ya sta ! Acabou-se al miu traballu de téze cumeçadu an Dezembru 2007. Anterguei al manuscritu a la scuôla doutoral na passada segunda. Pur anquantu inda nun vus la puôdu ansinar purque ten que ser eivaluida pur dous pursores.

Ya sta feita !

Açpuis d’eiqui a un més ya eilles me deziran se you la puôdu aperźentar. Nurmalmiênte sera nal die 17 de Dezembru, l’ultimu die de las aulas. Y açpuis ? Pus açpuis ya se vera, cunforme s’acha.

Mas yê angraçadu cume aqueste retratu me reperźenta biên ; las antenas y la peninsula... tode’l que you gustu !

L’ourige de la tabafeya

Anté’l die d’hoije inda nun houbu ũa splicaçon clara de l’ourige dal nome d'aqueste anchidu. S’an Miranda se cuñece cume tabafeya, an Purtual yê chamada “alheira” purque lliêba allu, antre outras couźas.
Ya spliquei eiqui cume se fai la tabafeya assi que nun vale la péna turnar ende cun issu. De mas, pudeis vé dalgu antersante screbidu fai uns añus atras pur Amadeu Ferreira eiqui. Fai tamiên trés añus que you screbie dalgu suobre l’ourige de la palabra nal cadernu de Cicuiru mas cume parece que naide’l dou fé tornu eiqui a puné’l que you pensu.

Tabafeya cun garbançus

Andei a buscar an varias lliênguas la pussible ourige de la palabra y aparece que yê l’árab que talveç mus dara ũa respuôsta clara suôbre l’assuntu.
Diç la gente que la chouriça ven de lus judius, cume y purquei, issu nun sei. Mas al que yê claru yê que muitus judius tamiên falen árab. Naquessa lliêngua tenémus la palabra tayba y la palabra fi que son las que mas biên puderan splica-l que buscamus :

- Tayba ten’l senificadu de cuzidu.
- Fi ten’l sentidu de “an drentu”.

Ou seya que tayba-fi ten’l sentidu de cuzidu an drentu, darie cuncerteza la palabra mirandéźa atual tabafeya. Y para lus que nun’l saben, la tabafeya yê feita cun carne cuzida. Assi que na mie oupenion yê ũa buôna splicaçon de l’eitemologie la palabra.

Dende’l simulador dal Soyuz

Eiqui teneis al retratu d’un astronauta an que ya eiqui falemus mas anfliçmiênte nun recuôdu’l nome. Al tiu sta nun simulador dal Soyuz a spurmentar to’lus cumandus y a vé se to’lus altomatiźmus funcionan. Pudeis arreparar qu’al manual de las anstruçones sta an ruçu !

L'anterior dal simulador de vuôlu dal Soyuz

Ya pra mas l’eilletronica de bordu parece meźmu mui antiga y pur acaźu yê. Hai que saber que pur eiźemplu ne la nabe spacial americana lus purcessador son uns Intel 8086... ũa tecnolugie que ten pur ende uns 25 añus ! Hai que sabé tamiên que l'eilletronica an bordu nun ten las specificaçones de la que vai nus radius, nas tervizones,... Aquesta que vai pal spaciu ten purteçones cuntra lus rayus-X y lus rayus cosmicus.

Xatcobeo; al satlitu gallegu

Vengu-vus eiqui cun vidiu d’ũa repurtaige que fala dal Xatcobeo que yê un satlitu mui pequerrechicu feitu pur lus alunus d’angeñerie eilletronica de l’Ouneversidade de Vigo.
Deixu-vus anton vé la repurtaige de la TVG y a vé-se s’achu un poucu de tiêmpu para vus puder cumentar dalgu mas suôbre aqueste tipu de custruçon.

Que tal dal EuCAP 2010 ?

Aquesta mañana quandu salie parecie qu’habie paridu la gallega alla fuôra! Hoije yêra la maratona de Paris y’l que me strañou mas fui que muita giênte nun yêra franceźa, mas habie muitas almanas... You biên me querie ir tras deillas a currer, mas la verdade yê que cun la mie mala nun daba.
Si la mie mala, purque agora meźmu ya stou an Barcelona purque ampeça mañana al EuCAP 2010 eiqui nal Centre de Convencions International. L’añu passadu fui an Berlin, si vus recurdais ? Fazie un friu, coñu, eiqui yê todu al rubés ; fai ũa calor !

Ũa fuôlla de la mie aperźentaçon

Ya tengu la mie aperźentaçon feita, vou a falar de cume las ondias de radio caminan an vuôlta’l cuôrpu. Anfin, couźas tontas d’angeñeirus. Astañu si que vai haber giênte de Spaña, de Purtual tamiên, mas muitu menus. Nal mapa de las veźitas de la paigina Anterneta de la cunferencia tenemus Spaña 4103, França 3193, Almaña 2827, mas de Purtual apénas 327 veźitas.

Assi que buônu, ya se vera mañana... pur anquantu vou apurbeitar pur ende !

Donde venera la giênte... mas ou menus ũa pequeiña eideya